dinsdag, augustus 18, 2009

King Arthur - De 2004 film

In de zomer van 2004 is de Film King Arthur in premiere gegaan. Het was een redelijk succesvolle film, een van de kassuccessen van die zomer.

De film speelt in het begin van de 5e eeuw. Het Romeinse rijk wankelt en langzaam aan begint de terugtrekking van troepen en belangrijke burgers. Arthur is de hoofdman van een groep huurlingen die verschillende acties hebben uitgevoerd. Hun taak zit er bijna op. Voordat ze met definitief verlof mogen moeten ze nog een Romeinse familie ontzetten uit het gebied boven Hadrians Wall.Tijdens hun actie redt Arthur een Woad prinses, Guinevere genaamd. De Woads zijn een Keltisch volk dat zich nooit heeft onderworpen aan de Romeinen. Samen trekken ze op tegen de Saksen, die inmiddels het land binnentrekken. Door het vertrek van het Romeins gezag krijgen zij de kans grote stukken van Britannië te bezetten.

Als film kun je stellen dat het een leuk spektakel is. Mooi beelden en knappe actiescenes in een verhaal dat simpel is zonder erg ingewikkelde plot. Geen moment echter is er sprake van echte spanning. Ook zijn de karakters mager uitgewerkt. Het doel van de makers was een historisch verantwoorde Arthur te laten zien. Hierin is men slechts ten dele geslaagd. Belangrijk is te weten dat Arthorius Castus, de naam die Arthur in deze film draagt, geleefd heeft in de 1e eeuw. Het is dus onzin om deze naam te gebruiken voor een historische 5e eeuwse persoon. Verder is het best mogelijk dat een groep Sarmatiaanse huurling/slaven in Noord Brittannië gevochten heeft, maar daar zou nooit een Lancelot du Lac bij hebben gezeten.Een belangrijke rol is weggelegd voor Keira Knightley in de rol van Guinevere. Persoonlijk heb ik we wat met deze Guinevere. Zij is niet dat truttige typetje dat je ziet in bijvoorbeeld de miniserie "Mysts of Avalon" en Camelot. Zij is een stoere Keltische meid die ook op het slagveld haar mannetje staat. Wat mij betreft had de film haar naam kunnen dragen. Dat komt mede omdat er in feite nergens sprake is van een Koning Arthur. Ook komt de Lancelot/Guinevere relatie geen moment uit de verf. De verhaallijn laat hier geen ruimte voor. De rol van Lancelot wordt hiermee overbodig en had gezien een eerdere opmerking over zijn afkomst beter niet ingevuld geworden.

Al met al is het een film die mij geen moment de al 25 jaar oude kraker "Excalibur" kan doen vergeten. Dat komt echt niet doordat het verhaal van de legende niet naar voren komt. Oorzaak is een zwak verhaal en een dunne historische laag. Het wachten is nu dus op een de volgende Arthur film. Dat wordt Tristan and Isolde die wij omstreeks februari 2006 in de bioscopen verwachten.

Het einde van het Keltisch heidendom en de druïden

De Arthurlegende vind zijn oorsprong in de Keltische traditie. In de loop der jaren, met name in de tijd tussen 1100 en 1500 zijn bijna alle klassieke Europese verhalen en mythen in de Arthuriaanse traditie opgenomen.

Onder het oprukkend christendom is veel van deze traditie verloren gegaan. De Kelten accepteerden het bestaan van de nieuwe god die door de Romeinse overheersers aanbeden werd vrij gemakkelijk. Er werd reeds een groot aantal goden vereerd. Nog een erbij was in veel gevallen geen probleem. Bovendien pakten de christenen het slim aan door heidense riten, gebruiken en feestdagen in hun traditie op te nemen.

De problemen ontstonden toen bleek dat deze nieuwe godsdienst de alleenheerschappij opeiste. Het oude geloof met zijn druïden werd langzaam maar zeker uitgebannen. Dat is begonnen in de 1e eeuw van de huidige tijdrekening. Toen werd op het eiland der Druïden (Het huidige Angelsey in Wales) de gehele druïdengemeenschap uitgemoord. Rond het jaar 1000 is het druïdisme nagenoeg geheel uit Engeland (en de rest van Europa) verdwenen. Er wordt verteld dat in de Baltische republieken nog druïden bestaan die wellicht iets van de oude kennis bewaard hebben.

Bijna alles van de toen aanwezige gebruiken is in die eeuwen verloren gegaan. De Kelten gebruikten de mondelinge overlevering om hun kennis te bewaren. Iedere druïde had een of meer leerlingen die een 18-jarige opleiding volgden. Gedurende die jaren moest een leerling wel 2000 teksten uit het hoofd kunnen navertellen. Niet alle leerlingen werden druïde. Een aantal leerde voornamelijk gedichten, verhalen en liederen uit het hoofd. Zij vormden de klasse der barden.

In met name Wales en Ierland hebben de barden, als aparte klasse, het uitmoorden overleefd. Zij waren de artiesten van hun tijd en werden als noodzakelijk en gewenst beschouwd voor het opluisteren van feesten en koude winteravonden. In de verhalen van de barden is bewaard gebleven wat wij in deze tijd nog weten van de Keltische mythologie.

Een aantal van de verhalen zijn binnenkort op deze site terug te vinden. Zij zijn afkomstig uit onder ander de Mabinogion, De Annalen van Wales en uit de Scandinavische mythologie. Regelmatig zullen hier nieuwe verhalen aan worden toegevoegd.

De historische Arthur

Van Arthur wordt algemeen aangenomen dat hij geleefd heeft tussen de jaren 470 en 537 van de huidige tijdrekening. Om te weten wie hij was en wat er waar is van de legende van de Ridders van de Ronde Tafel en de Heilige Graal zal ik een methode gebruiken die legende en mythologie als uitgangspunt neemt.

Aan het eind van de 12e eeuw verschijnt het boek "The History of the Kings of Britain" geschreven door Geoffrey of Monmouth. In dit boek beschrijft hij welke koningen geleefd hebben in Brittannië vanaf het begin van de Romeinse tijd tot en met de 6e eeuw. Het grootste deel van dit boek gaat over Koning Arthur. Een koning die na het vertrek van de Romeinen, Brittannië heeft geregeerd. Het land werd belaagd door volkeren die zich vanuit diverse andere Europese gebieden in het huidige Engeland wilden vestigen. Dit zou ten koste gaan van de oorspronkelijke bevolking die verdreven werd. Hij heeft het land gedurende lange tijd vrede heeft gebracht door de invallers, met name de Saksen, te verslaan en voor langere tijd onschadelijk te maken.

Al meer dan 700 jaar wordt er gekibbeld of Koning Arthur werkelijk heeft bestaan. Direct na het verschijnen van het Geoffrey's boek wordt het door wetenschappers en andere critici op de korrel genomen. Het zou onwaar en onwetenschappelijk zijn. Nog nooit eerder werd er geschreven over een koning Arthur die in de 5e en 6e eeuw geleefd had. Zeker, er waren verhalen die van mond tot mond werden overgedragen. Deze verhalen werden echter beschouwd als vertellingen voor het volk. Zelfs in de 12e eeuw wordt dus al getwijfeld aan het bestaan van een historische koning Arthur. Geoffrey verdedigt zich door te zeggen dat hij diverse bronnen tot zijn beschikking heeft gehad. Een "very ancient book in the British language", hem verstrekt door ene Archdeacon Walter., zou hem hebben geïnspireerd.

Geoffrey schreef zijn magnum opus ongeveer 700 jaar na de tijd van Arthur. Om de waarde en waarheid van dit werk te bepalen en daarmee het feit dat koning Arthur geleefd heeft zullen we dus moeten kijken of er andere bronnen, bij voorkeur uit Arthur's eigen tijd, beschikbaar zijn.

De eeuw van Arthur

Aan het eind van de 4e eeuw trekken de Romeinen zich langzaam terug uit West Europa. Brittannië is een van de landen die al vrij snel een hoge mate van zelfstandigheid verwerft. Gedurende lange tijd is het land bestuurd door Romeinen. Deze mensen wonen in villa's in redelijke luxe. Sommige Romeinen wonen al generaties in Brittannië en hebben hoegenaamd geen binding met het oude Rome. Zij vormen echter een elite en vervullen een groot aantal bestuursfuncties. Als het Romeinse leger terug wordt geroepen om Rome te verdedigen, blijven zij achter. De regering in Rome gaat er van uit dat zij de Romeinse erfenis in tact zullen laten.

De teloorgang van het Romeinse Rijk gaat echter door. Tot overmaat van ramp raken veel volkeren op drift door de inval van de Hunnen. Het volk van de Saksen uit Germanië (Duitsland, Denemarken) trekken naar Friesland en steken later de Noordzee over om zich te vestigen in Brittannië. Hier ontmoeten ze enige tegenstand van de lokale bevolking. Ze slagen er echter in om stukken van Zuid Engeland te veroveren en zich daar min of meer permanent te vestigen.

Het blijft echter onrustig en regelmatig raken de Saksische en Britse legers slaag. In 507 wordt er een grote veldslag gevoerd op Mount Badon (Mons Badonicus). Hier brengen de Britten de Saksen een geweldige nederlaag toe. Ongeveer 900 Saksen vallen in de strijd. Na deze veldslag zal het gedurende lange tijd rustig blijven in Brittannië.

De leider van de Britten bij Mount Badon is Arthur. Deze Arthur is zoals we zullen proberen te bewijzen de persoon waaromheen de legendes en de mythevorming heeft plaatsgevonden.

De donkere eeuwen

Wat is er bekend over deze overwinnaar van de slag bij Mount Badon? Weinig, bitter weinig. Als we gaan zoeken naar deze Arthur in documenten uit zijn eigen tijd, helemaal niets! We noemen deze tijd niet voor niets de donkere eeuwen. Vanwege het vertrek van de Romeinen en de invallen van de Angelen en Saksen raakt het land toch enigermate onbestuurbaar. De christelijke kerk is sterk in opkomst. Het oude, Keltische geloof tracht zich echter ook te handhaven. Er zijn weinig instanties die zich in deze roerige tijd bezig houden met het opschrijven van de geschiedenis.

Een uitzondering hierop is echter de monnik Gildas. Omstreeks 545 schrijft hij zijn klaagschrift "De Excidio Brittanniae" (De ruines van Brittannië). Hierin trekt hij van leer tegen de bestuurders van zijn land die er, na het vertrek van de Romeinen, zo'n puinhoop van hebben gemaakt. Hij noemt een aantal koningen die de eeuw voorafgaand aan zijn schrijven hebben geleefd bij naam. Koning Arthur komt in zijn verhaal echter in het geheel niet voor! Dat is jammer. De enige tijdgenoot van Arthur die geschreven materiaal achter heeft gelaten noemt hem niet! Moeten we dan aan nemen dat koning Arthur niet geleefd heeft? Zo'n belangrijke koning zou toch niemand vergeten te vermelden in een beschrijving van zijn tijd?

Gildas maakt echter wel melding van de slag bij Mount Badon. De overwinning van Mount Badon brengt de Britten weer enige voorspoed en slaat de Saksen terug. Wie de aanvoerder was van het Britse leger laat Gildas in het midden.

Voor het antwoord op deze vraag moeten we terecht bij de eerste geschiedschrijver van Brittannië, Nennius. Zijn "Historia Brittonum" schrijft hij op omstreeks 813. Een erg wetenschappelijk geleerde is deze Nennius niet. Hij zegt zelf van zijn werk: "Het is een grote hoop van alles dat ik vinden kon". Hij maakt echter wel melding van Arthur. In twee hoofdstukken komt Arthur voor. In een appendix die door Nennius zelf wordt beschreven als het mythologische deel en dat wij daarom hier verder buiten beschouwing zullen laten heeft hij het onder andere over een zoon van Arthur.

In de opsomming van wat door Nennius beschouwd wordt als historische feiten is echter sprake van een Dux Bellorum genaamd Arthur. Dux Bellorum is een titel die het beste vertaald kan worden als leider in de strijd. Hij was de aanvoerder van de legers van de Britse koningen. Het belangrijkste is echter dat Nennius ook twaalf veldslagen noemt die door Arthur gevoerd zijn. De 12e in deze lijst is de slag bij Mount Badon. Inderdaad de zelfde veldslag waarin Gildas melding maakt van de overwinning op de Saksen. Volgens Nennius vielen in deze veldslag in één aanval 960 Saksen door toedoen van Arthur.

Conclusie

Het meest belangrijke personage waarop Geoffrey of Monmouth zijn History of the Kings of Britain heeft gebaseerd was helemaal geen koning. Hij was een legeraanvoerder, een generaal, die een historische overwinning heeft geboekt op het volk dat zijn land probeerde af te nemen. Een held van het volk die in de loop der jaren ook daden van anderen toegeschreven heeft gekregen. Zelfs in oude volksvertellingen werd de held in de loop der jaren vervangen door Arthur. Ook werden andere Europese mythen opnieuw geschreven met Arthur als hoofdpersoon. Een aantal voorbeelden daarvan zullen binnenkort worden behandeld in het onderdeel mythologie

De dood van Arthur - De Arthurlegende volgens Malory

Het boek "De Morte d'Arthur" van Sir Thomas Malory geeft een beeld van alles wat in de 15e eeuw aan Arthurverhalen in omloop was. Althans waar hij de hand op kon leggen. De grote verdienste van Malory is dat hij alle losse brokken aaneengesmeed heeft tot één, redelijk samenhangend, verhaal. Alle aspecten en een groot aantal al dan niet historische personages passeren de revue. Het boek beslaat bijna 1000 bladzijden aan gebeurtenissen en verwikkelingen. Malory schreef het in gevangenschap. Toen hij stierf in 1473 was het nog niet uitgegeven. Dat gebeurde pas in 1485. Met dit werk heeft Malory de basis gelegd voor honderden boeken die in de loop der eeuwen over Arthur zijn verschenen.

Het leven van Arthur zelf is een aaneenschakeling van persoonlijke drama's: Verwekt door Uther Pendragon in de nacht dat echtgenoot van zijn moeder sneuvelde. Na zijn geboorte wordt hij door de tovenaar Merlijn weggehaald om opgevoed te worden bij een adelijke familie.

Als Brittanië, na de dood van Uther, onbestuurd achter is gebleven, vechten veel krijgsheren om het koningschap. Een zwaard dat in stenen aambeeld zit vastgeklemd brengt de beslissing: Arthur is de enige die het zwaard uit de steen kan trekken. Dit is het teken dat hij de werkelijke koning van Brittanië is. Pas na veel strijd accepteren de meeste krijgsheren zijn leiderschap.

Zonder zich daar van bewust te zijn, verwekt een zoon 'Mordred' bij zijn halfzuster. Bij zijn eigen vrouw 'Guinevere' heeft hij echter geen kinderen. Zijn beste vriend 'Lancelot' en 'Guinevere' krijgen een relatie. Aan het eind wordt zijn koninkrijk ten val gebracht, mede door zijn incestueuze zoon

Arthurlegende

Door de jaren is een enorme hoeveelheid boeken verschenen over Arthur en zijn ridders. Veel titels hebben hoge oplagen gehaald. Het waarom van de populairiteit is eenvoudig aan te geven. Een enorme hoeveelheid interessant basismateriaal staat een auteur ter beschikking die over dit onderwerp een boek wil schrijven. Rond Arthur zijn vele interessante karakters verzameld. Vanuit veel invalshoeken zijn dan ook romans verschenen.

Binnen deze romans zijn veel genres aan te treffen. De belangrijkste scheiding die ik zelf maak is die tussen de romans die gebaseerd zijn op "De Morte d' Arthur" van Sir Thomas Malory (verschenen in 1485) en de rest. Deze rest is dan te groeperen in middeleeuws en niet-middeleeuws, bijvoorbeeld spelend in de huidige tijd.

Interessant te vermelden is ook het bestaan van "The lost tales of King Arthur". Veel verhalen konden niet gebruikt worden in De Morte d'Arthur en raakte daardoor in de vergetelheid. Er is een trend gaande om deze verhalen terug te vinden en te publiceren. Hierdoor ontstaat een bijna eindeloze bron voor studie en leesplezier.

Verantwoording

De site is bedoeld een om een beeld te geven van zowel de historische Arthur als over de welbekende Arthurlegenden. Omstreeks 1983 verscheen "Nevelen van Avalon" van Marion Bradley. Dit werk is gebaseerd op het boek "De Morte d'Arthur" zoals bijna alle grote Arthuriaans fictie. Het boek van Malory is nauwelijks nog te pruimen en alleen interessant voor literatuurstudie. Nevelen van Avalon echter, leest als een middeleeuwse soap. Intriges, leed, oorlog, list en bedrog worden aaneengesmeed tot een bijna duizend bladzijden tellend verhaal dat je in één adem uitleest. Door dit boek ben ik me gaan interesseren voor Arthur en zijn geschiedenis. Mocht je het gaan lezen, bedenk dan wel dat dit boek een gewone roman is. De personages en gebeurtenissen kunnen hebben bestaan, een sluitend bewijs hiervoor is echter niet te krijgen.

In 540 schrijft de monnik Gildas "De Excidio Britanniae" over de oorlogen in Brittanië. Hierin vinden we geen melding van Arthur. Verwijzingen naar een Arthur vinden we pas veel later oa in het werk van Nennius. Historia Brittonum [The History of Britons] ca 858. Arthur is dan echter meer een legeraanvoerder en over zijn persoonlijk leven is niet veel bekend.

Van Geoffrey of Monmouth (1100-1154) verschijnt in 1138 "History of the Kings of Britain". Het is de basis van de Arthurlegende zoals wij die nu nog kennen. De schrijver claimt dat hij zijn kennis uit oude geschriften heeft gehaald en het materiaal historisch is. Met de kennis die wij nu hebben weten we dat Geoffrey historische feiten en personen gemengd heeft met verhalen uit de Europese mythologie. Samen vormen zij de legende van Arthur.

De opzet van deze site is dusdanig dat we de legende als uitgangspunt nemen en onderzoeken welke onderdelen daarvan terug te voeren zijn naar historische feiten, plaatsen en personen. Daarnaast pluizen we de mythologie van de Kelten uit naar aanknopingspunten in de legende. Hiermee proberen we de mystieke gebeurtenissen in de legende te verklaren.

De donkere eeuwen

Na het vertrek van de Romeinen uit Engeland (omstreeks 407, huidige tijdrekening) braken de donkere eeuwen aan. Het verdwijnen van de overheersers, die eeuwen lang de overheidsfuncties hadden vervuld, veroorzaakte een machtsstrijd in Brittanië. Daarbij kregen de Britten te maken met binnentrekkende Saksen die, op zoek naar een beter land, hun oog op de Britse eilanden lieten vallen. Een tijd van oorlogen en burgeroorlogen brak aan.
Het verdwijnen van de centrale overheid had tot gevolg dat veel gebeurtenissen niet meer in archieven bewaard bleven. Geschiedenis werd van mond op mond overgedragen en slechts zo nu en dan door een ijverige monnik opgeschreven. Veelal vermengd met verzinsels en het door elkaar halen van gebeurtenissen en personen.
Hierin vind de Arthurlegende zijn bron. Een serie verhalen over het leven van een Keltische leider, legeraanvoerder of koning. Reconstructies hebben aangetoond dat er mogelijk een figuur als Koning Arthur heeft bestaan. Deze zou dan hebben geregeerd van ongeveer 454 tot 470.
Deze site is bedoeld als een gids door de wereld van King Arthur. In het onderdeel "de legende" behandelen we de Arthuriaanse fictie. Van links naar en vertalingen van laat-middeleewse teksten, tot moderne werken als "Nevelen van Avalon" en "De Winterkoning"
Op zoek naar de waarheid bekijken we de vroeg-middeleeuwse geschiedenis in het onderdeel "historisch". Hier vinden we de personen op wiens leven de Arthurlegenden zijn gebaseerd.
In het onderdeel "mystiek" gaan we in op de traditie van de Kelten. Waar in de mythologie vinden we onderdelen die later in de legende terechtgekomen zijn. We zullen proberen aan te tonen dat de legende zoals die eerst door Geoffrey of Monmouth is opgeschreven een mix is van historische feiten en mythologie.
De overige onderwerpen op deze site dienen als uitvalsbasis voor verder onderzoek naar het leven en de tijd van Arthur en de bronnen die hierover op Internet te vinden zijn.